Integracja i obywatelskość nie tylko w szkole: z własnych doświadczeń

Lekcja, której nie ma w podręczniku

Współczesne społeczeństwa zmagają się z licznymi wyzwaniami: migracjami, zmianami demograficznymi, rosnącym zróżnicowaniem kulturowym czy też kryzysami społecznymi i politycznymi. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają dwa pojęcia: integracja i obywatelskość. Odnoszą się one do sposobu funkcjonowania jednostek i grup w ramach wspólnoty społecznej oraz do ich relacji z instytucjami państwa. Integracja umożliwia uczestnictwo w życiu społecznym i kulturowym danego kraju, natomiast obywatelskość przejawia się w aktywnym udziale w procesach demokratycznych, świadomości praw i obowiązków oraz trosce o dobro wspólne.

Od 2022 roku polski system edukacji mierzy się z jednym z największych wyzwań ostatnich dekad – integracją tysięcy uczniów z Ukrainy. Polska stała się jednym z głównych krajów przyjmujących uchodźców z ogarniętego wojną sąsiedniego państwa, a znaczną część tej grupy stanowią dzieci i młodzież podejmujące naukę w polskich szkołach. Ich integracja w środowisku szkolnym i lokalnym to proces złożony, wymagający wsparcia instytucjonalnego i społecznego. Integracja uczniów to znacznie więcej niż przypisanie ich do klasy czy wyposażenie w podręczniki. To złożony proces społeczny, oparty na wzajemności, zrozumieniu i zaangażowaniu. W przypadku dzieci i młodzieży z Ukrainy – często doświadczających traumy wojny, barier językowych i różnic kulturowych – szczególnie istotne stają się empatia oraz codzienne wsparcie ze strony nauczycieli, pedagogów i rówieśników. W obliczu tych wyzwań coraz więcej nauczycieli poszukuje wiedzy i narzędzi, które umożliwią im skuteczną pracę w środowisku zróżnicowanym kulturowo. Jako konsultant ds. kreatywnego nauczania i wielokulturowości w Pomorskim Ośrodku Doskonalenia Nauczycieli w Słupsku obserwuję duże zainteresowanie szkoleniami, które prowadzę z zakresu wielokulturowości i pracy w zespołach międzykulturowych. Spotkania te dostarczają nauczycielom praktycznych metod integracji, sposobów przełamywania barier językowych oraz narzędzi budowania poczucia wspólnoty w klasie. „Te warsztaty otwierają oczy – teraz patrzę na moją klasę jak na małą, różnorodną wspólnotę” – mówi jedna z uczestniczek szkoleń.

Dróg integracji jest wiele – każda z nich może pomóc w budowaniu wzajemnego zrozumienia i dopasować się do potrzeb uczniów oraz szkolnych społeczności. Większość uczniów z Ukrainy stara się łączyć życie w Polsce z pielęgnowaniem własnej kultury. Są jednak także rodziny, które wybierają drogę asymilacji – pragną jak najszybciej stać się częścią polskiego społeczeństwa, rezygnując z używania języka ukraińskiego w domu, odchodząc od tradycji czy praktyk religijnych. To naturalne zjawisko w procesie migracji, ale jednocześnie rodzące pytanie o zachowanie tożsamości. Integracja nie musi oznaczać rezygnacji z własnych korzeni – może stać się procesem wzajemnego wzbogacania i budowania mostów między kulturami. Jej siła ujawnia się szczególnie w zajęciach pozalekcyjnych, podczas których uczniowie angażują się w różnorodne przedsięwzięcia artystyczne: malują, tańczą, śpiewają czy uczestniczą w przedstawieniach. Takie aktywności pozwalają im dzielić się elementami własnej kultury, a jednocześnie poznawać i współtworzyć polskie tradycje. W ten sposób integracja staje się procesem żywym i naturalnym, a różnorodność przestaje dzielić, stając się źródłem inspiracji.

 

Ukraiński język, tradycja, wspólnota – moje 18 lat nauczania

Od osiemnastu lat prowadzę także zajęcia w Międzyszkolnym Punkcie Nauczania Języka Ukraińskiego w Słupsku. Uczę dzieci pochodzenia ukraińskiego, urodzone w Polsce, języka ich przodków, łącząc edukację językową z elementami kultury i tradycji. Zajęcia odbywają się w „domiwce” – świetlicy, będącej jednocześnie ośrodkiem spotkań mniejszości ukraińskiej, mieszczącym się przy cerkwi Parafii Greckokatolickiej pw. Narodzenia Św. Jana Chrzciciela w Słupsku. Rodzice moich uczniów również przyszli na świat w Polsce. Wielu z nich nie posługuje się już językiem ukraińskim w domu i nigdy nie odwiedziło Ukrainy, a jednak pragną, by ich dzieci znały swoje korzenie i miały świadomość dziedzictwa kulturowego. To dowód na to, że pamięć o tradycji może trwać także w nowych warunkach – choć wymaga to coraz większego wysiłku i świadomych działań. Motywacją do uczestnictwa w zajęciach jest także chęć zachowania więzi międzypokoleniowych – szczególnie z dziadkami, dla których tożsamość narodowa i religijna odgrywa kluczową rolę.

Dla większości uczniów język ukraiński jest w praktyce językiem obcym. Nauka rozpoczyna się od alfabetu, podstawowych słów i zwrotów, a następnie od czytania pisania. Zajęcia są bezpłatne i odbywają się w godzinach popołudniowych. Grupy liczą zazwyczaj od pięciu do siedmiu osób i uczęszczają do nich dzieci z różnych poziomów klasowych. Takie zróżnicowanie sprzyja indywidualizacji nauczania, ale jednocześnie stanowi wyzwanie, gdyż w jednej grupie znajdują się zarówno uczniowie potrafiący czytać, znający podstawowe zwroty czy nawet płynnie mówiący po ukraińsku, jak i tacy, którzy dopiero rozpoczynają swoją przygodę z językiem.

Pomimo istnienia podstawy programowej, w nauczaniu wciąż brakuje podręczników, co skłania nauczycieli do poszukiwania alternatywnych metod pracy. Najlepiej sprawdzają się gry, zabawy edukacyjne oraz różnorodne techniki aktywizujące. W wyniku tych działań powstała m.in. grupa teatralna i chór, w których angażuje się większość uczniów. Ponadto dzieci uczestniczą także w zajęciach muzycznych, gdzie poznają ukraińskie piosenki i rytmikę, plastycznych oraz warsztatach rękodzielniczych, w trakcie których odkrywają elementy sztuki i tradycyjne techniki twórcze charakterystyczne dla kultury ukraińskiej. Istotnym uzupełnieniem są również lekcje religii greckokatolickiej, które wzmacniają świadomość tożsamościową i pogłębiają znajomość duchowego dziedzictwa. Dzięki temu język i tradycja nie są poznawane w sposób teoretyczny, ale przeżywane w praktyce. Kilka razy w roku uczniowie prezentują programy artystyczne – inscenizacje ukraińskich bajek, koncerty patriotyczne, jasełka czy przedstawienia mikołajkowe – zarówno przed lokalną publicznością, jak i na Festiwalu Zespołów Dziecięcych w Koszalinie oraz Dziecięcym Festiwalu Kultury Ukraińskiej w Elblągu.

Na przestrzeni lat obserwuję jednak znaczące zmiany w podejściu dzieci i rodziców do kwestii podtrzymywania tożsamości narodowej. W poprzednich latach zaangażowanie rodziców w życie społeczności ukraińskiej było znacznie większe. Aktywnie uczestniczyli oni w organizacji wydarzeń, wspierali działalność edukacyjną, dowozili dzieci na zajęcia z odległych miejscowości oraz dbali o systematyczne odrabianie prac domowych. Liczba uczniów również była wyraźnie większa, a wśród rodzin panowało silne poczucie więzi z kulturą ukraińską, niezależnie od stopnia znajomości języka. Liczniejsza niż dziś grupa uczniów z entuzjazmem odkrywała swoje korzenie, a więź z kulturą ukraińską była czymś oczywistym i ważnym. Obecnie obserwuję spadek tego zaangażowania. Natłok obowiązków zawodowych i rodzinnych, a także duża liczba zajęć pozalekcyjnych sprawiają, że pielęgnowanie tożsamości narodowej często ustępuje miejsca innym aktywnościom. Zamiast potrzeby kultywowania tradycji pojawia się postawa otwartości na świat i poczucie przynależności do globalnej wspólnoty. Nie bez znaczenia jest także malejąca liczba dzieci oraz fakt, że coraz częściej mamy do czynienia z rodzinami mieszanymi polsko-ukraińskimi. W naturalny sposób osłabia to zainteresowanie kulturą ukraińską. To proces, który nie musi oznaczać zerwania z tradycją, ale z pewnością stawia nowe wyzwania przed tymi, którzy chcą ją zachować i przekazywać młodemu pokoleniu.

Wybuch wojny w Ukrainie w 2022 roku przyniósł krótkotrwały wzrost patriotyzmu i poczucia dumy z ukraińskiego pochodzenia. Dzieci z mniejszości ukraińskiej silniej utożsamiały się wówczas z rówieśnikami z Ukrainy, chętnie wspierały uchodźców, podejmowały rolę tłumaczy i aktywnie angażowały się w działania pomocowe. Z czasem jednak ten entuzjazm osłabł. Wojna stała się elementem codzienności, a obecność Ukraińców w Polsce – czymś powszechnym i naturalnym.

Moje doświadczenia pokazują, że nauczanie języka ukraińskiego w środowisku polskim to nie tylko edukacja lingwistyczna, lecz także kształtowanie postawy szacunku wobec własnych korzeni oraz odkrywanie bogactwa kultury poprzez sztukę, muzykę i rękodzieło. To poszukiwanie sposobów, by łączyć dziedzictwo narodowe z funkcjonowaniem we współczesnym, wielokulturowym społeczeństwie.

Tatiana Słojka

Nauczyciel konsultant ds. nauczania kreatywnego i wielokulturowości w Pomorskim Ośrodku Doskonalenia Nauczycieli w Słupsku, nauczyciel języka ukraińskiego w Międzyszkolnym Punkcie Nauczania Języka Ukraińskiego w Słupsku.