Muzykoterapia drogą harmonii duszy i ciała

Motto: „Wierzę, że muzyka jest w powietrzu,  wszędzie wokół nas, że świat jest jej pełen, a ty po prostu bierzesz sobie tyle, ile ci trzeba”
Edward Legar ( 1857-1934)

 

Historia

 

            Wykorzystanie dźwięków w celach leczniczych i profilaktycznych nie jest nowym zjawiskiem, bowiem zajmowano się nim od zarania dziejów. Już u ludów pierwotnych stosowana była w ceremoniach uzdrawiających, obrzędach, gdzie przy dźwiękach muzyki, śpiewie i rytualnych tańcach wykonywanych przez uczestników plemienia wypędzano moce chorobotwórcze. Wierzono bowiem w uzdrowicielską moc muzyki, która potrafi przywrócić dobre samopoczucie i sprawność organizmu. Muzyka służyła również do komunikacji i wyrażania uczuć. Znane były także jej hipnotyczne właściwości.

            Idea potrzeby kontaktu z muzyką i jej korzystnego wpływu na rozwój psychofizyczny człowieka sięga starożytności. Czołowi myśliciele już od V w.p.n.e. : Pitagoras, Platon, Arystoteles stworzyli pierwsze teorie naukowe dotyczące estetycznych walorów muzyki. Uważano, iż muzyka jest szczególnym darem bogów. Przez stulecia była mocno związana z religią i kultem Boga ( Tatarkiewicz W., 2004; Legowicz J., 1980 ).

            Pitagoras ( około 485 p.n.e w Abderze – 415 p.n.e. ) uważał, że matematyka wyjaśnia świat muzyki.

Harmonijne brzmienie zależne jest od stosunków liczbowych

(chodziło o relacje akustyczne między dźwiękami tworzącymi interwały muzyczne). Tak więc logiczne prawa matematyki wprowadzają do chaosu dźwięków porządek, piękno i harmonię ( Vogt M., 2004 ). Pitagoras wysunął tezę o analogii między harmonią dźwięków i harmonią w ciele i duszy człowieka. W swej filozofii etyczno-religijnej przypisywał muzyce moc uzdrawiającą i oczyszczającą. „Pitagorejczycy stosowali medycynę do uzdrawiania ciał, a muzykę do oczyszczania dusz” ( Smoleńska-Zielińska B., 1991 ).

            Platon ( 428 p.n.e albo 427 p.n.e. w Atenach – 347 p.n.e. ) w swej teorii ethosu twierdził, że za pomocą odpowiedniej muzyki można kształtować osobowość człowieka i rozwijać cechy społecznie użyteczne.

Ćwiczenia fizyczne kształtują ciało, tak muzyka winna troszczyć się o duszę. Powinna towarzyszyć podczas wszelkich uroczystości państwowych, politycznych, religijnych, a także we wszystkich ważnych momentach życia ludzkiego od chwili narodzin, aż do śmierci, również przy wykonywaniu codziennych czynności. Dla wszystkich okoliczności tworzono specjalną muzykę. Przy tym przy swoich założeniach estetyki muzycznej Platon podkreślał kryteria oceny utworów muzycznych, a także wskazywał na różne funkcje muzyki dla określonych grup odbiorców: „Doskonałość muzyki trzeba mierzyć przyjemnością. Jednak nie idzie tu o przyjemność osób przypadkowych; najlepsza muzyka to ta, która raduje najlepszych i najbardziej wykształconych, a w szczególności ta, co raduje tego, który w cnocie i wykształceniu przewodzi” ( Waugh A., 1997 ).

            Arystoteles ( 384 p.n.e albo 383 p.n.e. w Stagirze – 322 p.n.e. ) podkreślał psychologiczne i psychosomatyczne działania muzyki. Była ona silnym środkiem emocjonalnym, wywołującym katharsis, czyli swoiste oczyszczenie duszy poprzez wzburzenie emocji, uczuć, namiętności i ich bezpieczne wyładowanie, upust i usunięcie nadmiaru. Filozof ten łączy muzykę z kulturalnym, rozumnym spędzaniem wolnego czasu, związanym z najwyższą przyjemnością duchową. Wyróżnia trzy rodzaje muzyki:

ethicos (etyczna) – wpływająca na cały ethos człowieka,

practicos (praktyczna) – budząca w słuchaczu określone akty woli,

enthousiasticos (entuzjastyczna) – wprowadzająca w stan ekstazy, doprowadzając do wyładowania uczuć.

            W czasach nowożytnych od J. A. Komeńskiego, J. J. Roussau, M. Pestaloziego i ich licznych następców znaczenie muzyki w życiu człowieka ewoluowało w kierunku jej dydaktyczno-wychowawczych potencji i przyczyniło się do powstania programów muzyczno - edukacyjnych oraz postulatów powszechności nauczania ( Przychodzińska M., 1989 ).

W połowie naszego stulecia zaczęto opracowywać założenia naukowe dla leczniczego zastosowania muzyki, tworząc nową dyscyplinę naukową pod nazwą muzykoterapia, o charakterze raczej interdyscyplinarnym. Swoje podstawy opiera na zastosowaniu psychologii, psychoterapii, medycyny oraz historii kultury. Inicjatorem tej nowej dyscypliny naukowej był Prof. Tadeusz Natanson – kierownik Katedry Teorii i Kompozycji w Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu oraz doc. Andrzej Janicki – dyrektor Szpitala Psychiatrycznego na Śląsku. Wykorzystywali oni muzykę w procesie diagnozy, leczenia i terapii psychoruchowej. Obok prężnego ośrodka wrocławskiego, istnieje warszawski z dr Elżbietą Galińską i gdański pod kierunkiem Kingi Lewandowskiej. Muzykoterapia nie jest metodą niekonwencjonalną, ponieważ uznana została przez Światową Organizację Zdrowia.

            Nie tylko istoty ludzkie są stworzeniami reagującymi na muzykę klasyczną. Jak wskazują badania wpływa również znacząco na zwierzęta i rośliny. Doświadczenia przeprowadzano np. na Uniwersytecie Annamalai w Indiach, gdzie udowodniono, iż dźwięki muzyki wpływają na wyższe plony ryżu i większy przyrost roślin pachnących. Podobne badania przeprowadzono w latach 80. na Uniwersytecie w Denver, eksperymentując wpływ muzyki rockowej i heavy-metalu. Okazało się, iż zdecydowanie korzystniejszy wpływ ma muzyka klasyczna i rośliny rozkwitły, a nawet wychyliły się w stronę źródła, skąd płynęła muzyka ( Waugh A., 1997 ).

 

Mechanizm działania muzyki

 

            Istnieje analogia między strukturą muzyki, która przypomina przebieg napięć i odprężeń, leżących u podłoża wszelkich zjawisk psychofizjologicznych. Poprzez takie elementy muzyki jak: puls, metrum, rytm, tempo możemy sterować rytmami biologicznymi. Polega to na tym, że muzyka znajduje u słuchacza rezonans psychiczny i fizyczny, a także duchowy. Oczywiście łatwiej można to zmierzyć na poziomie fizjologicznym ( Galińska E., Muzyka relaksacyjna ).

 

Wpływ muzyki na sferę psychofizyczną człowieka

 

            Badania naukowe prowadzone w ośrodkach w Polsce i na świecie wskazują na terapeutyczny wpływ muzyki na cały organizm psychofizyczny:

• psychikę - wpływa na myślenie, koncentrację, uwagę, kojarzenie, pamięć, rozwój wyobraźni,
• osobowość - decyduje o emocjach, doznaniach, poprawia nastrój, samopoczucie, wprowadza harmonię, spokój i odprężenie, refleksję, obniża poziom lęku psychicznego i stresu, wpływa na równowagę wewnętrzną i pozwala odbyć podróż do świata marzeń,
• psychomotorykę – przyczynia się do rozwoju fizycznego ciała, wspomaga  korygowanie wad postaw, doskonali koordynację motoryczną, rozładowuje wewnętrzne napięcia u osób nadpobudliwych psychoruchowo, a przy zahamowaniach pobudza do działania,
• układy fizjologiczne - reguluje i harmonizuje ich funkcjonowanie, np. wpływa regulująco na akcję serca, obniża bądź podwyższa ciśnienie tętnicze krwi, reguluje oddychanie ( zwalnia i pogłębia oddech ). Wyniki badań wskazują również, że muzyka może ułatwiać trawienie i wpływać na procesy metabolizmu. Zwiększa także tolerancję na ból fizyczny, choć go nie eliminuje. Może również usuwać osłabienie i zmęczenie, w przypadku bezsenności ułatwiać zasypianie. Na poziomie fizjologicznym pomiar jest najbardziej wymierny.

 

Metody muzykoterapii

 

            Elżbieta Galińska ( za Lewandowską K., 2007 ) wyróżnia sześć grup metod ze względu na funkcje, jakie pełni muzyka w psychoterapii

1. Odreagowująco-wyobrażeniowe i aktywizujące emocjonalnie

            Muzyka wyzwala wiele wyobrażeń i skojarzeń poza muzycznych. Ujawnia się to w sposobie formułowania wypowiedzi po wysłuchanej muzyce. Nie są one najczęściej opisem obiektywnego wyrazu charakteru utworu i założeń kompozytorskich, a raczej wyznaniem wewnętrznych subiektywnych doznań, myśli, skojarzeń, refleksji, a nawet wzruszeń, często bardzo osobistych.

2. Relaksacyjne

            Poprawiające samopoczucie, nastrój, wprowadzające w stan spokoju, harmonii, kontemplacji, pełnego odprężenia, wyciszenia, relaksu, odpoczynku od codzienności poprzez obniżenie hormonów stresu. Zalecane jest stosowanie ćwiczeń w oparciu o trening autogenny Schultza wraz z elementami wizualizacji.

3. Treningowe

            Mające na celu wykształcenie umiejętności, np. usuwania napięcia psychicznego, rozluźniania napięcia mięśniowego, koordynacji ruchów, zdolności manualnych, czy też prawidłowego operowania oddechem.

4. Komunikatywne

            Integrujące grupę, rozwijając umiejętności interpersonalne, uczące współdziałania, odpowiedzialności, zdolności empatii w stosunkach międzyludzkich, także wpływające na wzmocnienie i rozwijanie własnego poczucia wartości. Jest to szczególnie ważne u dzieci nieśmiałych z niską samooceną, bowiem uczą prawidłowych sposobów wyrażania własnych uczuć.

5. Kreatywne

            Rozwijają twórcze możliwości poprzez improwizacje instrumentalne, wokalne, ruchowe.

6. Psychodeliczne, ekstatyczne, estetyzujące, kontemplacyjne

            Percepcja muzyki może wywoływać intensywne przeżycia emocjonalne, wizualizację wyobrażeń i stanowić źródło silnych wzruszeń i skojarzeń.

            Kontakt z muzyką wpływa również na kształtowanie wrażliwości i emocjonalnego przeżycia estetycznego, a także na rozwój podstawowych zdolności muzycznych w zakresie, na jaki pozwalają indywidualne możliwości:

• słuch wysokościowy,
• poczucie tonalne,
• poczucie rytmu,
• pamięć i wyobraźnia muzyczna,
• zdolność wyobrażeń słuchowych.

            Percepcja muzyki może prowadzić również do fascynacji utworem muzycznym i spowodować chęć poznania muzyki artystycznej w dalszym samodzielnym rozwoju.

 

Formy muzykoterapii

 

Muzyka jako środek w terapii psychoruchowej jest realizowana w dwóch płaszczyznach: receptywnej i odtwórczej ( Natanson T, 1979 ).

1.Receptywna

            To słuchanie muzyki i rozmowa na temat zaistniałych odczuć w trakcie jej percepcji. Słuchanie muzyki to doświadczenie bardzo subiektywne i nie istnieje zjawisko właściwej bądź niewłaściwej reakcji emocjonalnej na dany utwór, czy  jego fragment.

            Co prawda istnieje bogata muzyczna apteka, ale nie uniwersalne recepty. Wrażliwość na dźwięki i percepcja muzyki jest sprawą bardzo indywidualną i zależy od upodobań muzycznych i typu wrażliwości estetycznej. Istotne są również cechy słuchacza: temperament, osobowość, stan fizyczny i psychiczny oraz aktualny stan emocji. Dla jednych relaksem jest muzyka klasyczna, dla innych, przeważnie młodych słuchaczy często duża dawka agresywnej, głośnej muzyki rockowej, czy heavy metalowej.

            Jedno jest pewne, iż odpowiednio dobrana może wprowadzać pogodny nastrój oraz w atmosferę spokoju i bezpieczeństwa. Powoduje, iż organizm zaczyna funkcjonować samoistnie w sposób naturalny i prawidłowy.

            Dobór muzyki winien zawsze następować w zależności od typów osobowości i aktualnego stanu psychosomatycznego uczestnika zajęć. „Zasada zgodności ( tzw. zasada iso ) nakazuje dobieranie muzyki podobnej do nastroju i napędu psychicznego uczestnika przed zajęciami, a po uzyskaniu oddźwięku z jego strony można zacząć modulować aktywność psychiczną w zamierzonym kierunku terapeutycznym za pomocą materiału muzycznego o odmiennym charakterze”( Lewandowska K., 2007 ).

Zalecałabym również przy słuchaniu muzyki wykorzystanie elementów maksymalnego aktywizowania słuchaczy wg metody Batii Strauss, czyli opracowywaniu do wybranych utworów muzyki klasycznej prostych instrumentacji, łatwych układów tanecznych, zabaw improwizacyjnych, fabularyzacji, czy elementów pantomimy i psychodramy. Działania te pobudzają bowiem aktywność wewnętrzną słuchacza i są właściwą drogą do rozumnego i radosnego odbioru dzieła.

2. Odtwórcza

            Obejmuje właściwie wszystkie rodzaje aktywności muzycznej dzieci, przy tym aspekt pedagogiczny przeważa nad estetycznym.

• Śpiew: nie ma tutaj tradycyjnej nauki śpiewu / piosenek /, ćwiczeń emisyjnych. Mniejsze znaczenie ma precyzja i czystość wykonania utworów, znacznie istotniejsza jest ekspresja wynikająca z emocjonalnego zaangażowania uczestnika zajęć.
• Ruch: ma charakter kreatywny, spontaniczny, swobodny, często dyktowany wewnętrznym nastrojem ćwiczącego. Ważną rolę odgrywają tańce, głównie integracyjne różnych narodów świata, które również nie uczą precyzyjnego odwzorowania ruchu i monotonii ćwiczeń układów choreograficznych. Poza tańcami są to inspirowane muzyką zabawy rytmiczne, sytuacyjne z rekwizytami oraz ruchowe interpretacje piosenek. Ideą jest poczucie „bycia w muzyce”.
• Gra na instrumentach: dzieci odczuwają ogromną potrzebę poznawania i odkrywania dźwięku. Muzykowanie towarzyszy niemal na każdych zajęciach z muzykoterapii. Wykorzystujemy całe bogate instrumentarium Orffa, w skład którego wchodzą instrumenty perkusyjne o określonej i nieokreślonej wysokości dźwięku. Są to również różne niekonwencjonalne „instrumenty”, które mogą być ciekawym źródłem dźwięku, np. kubki po jogurtach, butelki plastikowe, gazety, guziki, szarfy oraz instrumenty budowane według własnych pomysłów. Przy małym wysiłku fizycznym i przy minimalnym poziomie zdolności muzycznych, muzykowanie daje dzieciom dużo radości. To naturalne zainteresowanie dzieci odpowiednio ukierunkowane przez nauczyciela sprawia, iż odbiorca muzyki czuje się także twórcą przez odtwarzanie choćby najprostszych elementów muzyki: rytm, melodia, harmonia.

Wybór instrumentu przez dziecko ze względu na jego dynamikę dźwięku, a nawet sam kształt, jest również informacją pomocniczą dla terapeuty przy diagnozowaniu osobowości dziecka i jego aktualnym stanie psychicznym.

Gra na instrumentach przyczynia się także do szybkiego rozwoju wrażliwości na współbrzmienia ( 2,3 głosy ) i do rozwoju słuchu barwowego, co jest niezbędne w percepcji utworów muzycznych. Muzykowanie na instrumentach rozwija wiele cech osobowości: przyczynia się do rozwoju procesów poznawczych, kształci uwagę, pamięć, uczy skupienia, także postrzegania zjawisk dźwiękowych i ujmowania ich w całość.

• Tworzenie – duża rola czynnika kreatywnego, improwizacja instrumentalna, ruchowa i wokalna. Jest to zarówno improwizacja swobodna, czyli spontaniczna wypowiedź dziecka, które improwizuje tak, jak podpowiadają mu emocje oraz improwizacja poddana dyscyplinie muzycznej poprzez wyznaczanie uczestnikom konkretnych zadań, podlegających zasadom muzyki.

            W muzykoterapii często wykorzystuje się elementy współczesnych systemów twórców wychowania muzycznego, E. J. Dalcroze a, Z. Kodalya, a przede wszystkim Carla Orffa, czyli nauczaniu poprzez zabawę, ruch, taniec, improwizację na materiale słowa.

            Materiałem do zajęć są zabawy, gry, śpiewanki, piosenki, wyliczanki, zgadywanki, porzekadła, przysłowia, teksty literackie i oczywiście właściwie dobrana muzyka.

            Elementy muzykoterapii od lat stosuję na zajęciach ze studentami kierunków muzycznych, wychowania fizycznego, a także w trakcie warsztatów metodycznych prowadzonych z nauczycielami różnych specjalności. Zajęcia prowadzę według Mobilnego Modelu Rekreacji Muzycznej Macieja Kieryła – jednego z czołowych muzykoterapeutów w Polsce, z wykształcenia lekarza anestezjologa, który od lat stosuje terapię poprzez muzykę w swej pracy zawodowej. Przebiegają one w pięciu wiążących się ze sobą etapach: odreagowania, zrytmizowania, uwrażliwienia, relaksacji i aktywizacji.

            Metody i formy pracy zawsze przyjmowane są z dużym entuzjazmem, zaciekawieniem i chęcią indywidualnego zgłębienia tajników wpływu muzyki na sferę psychofizyczną organizmu. Zachęcam nauczycieli do wykorzystania ćwiczeń muzykoterapeutycznych w procesie lekcyjnym. Nie zapominajmy, iż oprócz rozwijania sfery poznawczej ucznia i realizacji założeń dydaktyczno-wychowawczych istnieje sfera jego emocji, tak istotna dla pełnego, prawidłowego, zdrowego i radosnego rozwoju psychofizycznego.

W czasach intensywnego życia, ciągłego pośpiechu, poczucia zmęczenia i osamotnienia pomyślmy również i o sobie i podejmijmy właściwe kroki w kierunku ochrony własnego zdrowia psychicznego i somatycznego przed jego wielkim zagrożeniem. Takim krokiem jest właśnie muzykoterapia, która może stać się także środkiem zaradczym przeciw zawodowemu wypalaniu się.

Zapraszam nauczycieli różnych specjalności do wzięcia udziału w warsztatach z tego zakresu, organizowanych przez Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Słupsku, których atrakcyjny program zakłada nabycie, bądź doskonalenie umiejętności stosowania muzyki w celach profilaktycznych i terapeutycznych, poprawiających nastrój i właściwe funkcjonowanie organizmu.

Wybitny filozof niemiecki Fryderyk Nitzsche ( 1844-1900) powiedział: „Życie pozbawione muzyki jest ogromnym błędem”.

 

Bibligrafia:

Błeszyński J., 2005, Terapie wspomagające rozwój osób z autyzmem, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków.

Galińska E., Muzyka relaksacyjna-harmonia i odprężenie, płyta CD.

Legowicz J., 1980, Zarys historii filozofii, Wiedza Powszechna, Warszawa.

Lewandowska K., 2007, Muzykoterapia dziecięca, Gdańsk.

Murphy J., 2000, Potęga podświadomości, Świat książki, Warszawa.

Natanson T., 1979, Wstęp do nauki o muzykoterapii, WNAM, Wrocław.

Palacz R., 1987, Klasycy filozofii, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa.

Piotrowska B., 1998, Muzykoterapia, Wydawnictwo Nauczycielskie, Jelenia Góra.

Przychodzińska M., 1989, Wychowanie muzyczne-idee, treści, kierunki rozwoju,WSiP, Warszawa

Romanowska B., 2006, Muzykoterapia dogłębna, komórkowa, czyli łatwe       

techniki leczenia ciała, umysłu i ducha za pomocą dźwięku, Studio

astropsychologii, Gdańsk.

Smoleńska-Zielińska B., 1991, Przeżycie estetyczne muzyki, WSiP, Warszawa.

Stadnicka J., 1998, Terapia dzieci muzyką, ruchem, mową, WSiP, Warszawa.

Tatarkiewicz W., 2004, Historia filozofii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Waugh A., 1995, Muzyka klasyczna, Nowy sposób słuchania, Oficyna  

Wydawnicza Rytm, Kraków.

Vogt M., 2004, Historia filozofii dla wszystkich, Klub dla Ciebie, Warszawa.

                                                                      

 

                                                                                   Ewa Misiewicz

                                                                                   konsultant ds. edukacji artystycznej